تبلیغات
وبلاگ ققنوس - ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
 
 
كاربر گرامی،به انجمن ادبی ققنوس خوش آمدید!   WellCome To Ghooghnous.mihanblog.com
 
موضوعات سایت
بخش های سایت
  غزل

  شعر نو
  طرح
  دوبیتی
  رباعی
  ترانه
  داستان

جستجو


لوگو سایت

وبلاگ ققنوس


تقویم روز

دیکشنری آنلاین


موضوعات سایت
بخش های سایت
  داستان



عنوان این پست ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی و از بخش می باشد

 

ادامه بحث شراب در شعر فارسی

شراب درشعرحافظ

  گروهی حافظ را عارف می دانند و گروهی دیگر انكار می كنند. اما معتدلترین حرف که بیشترین طرفدار را دارد این است که حافظ ، عارف صوفی سنتی و رسمی وقراردادی در شبکه ی خانقاه نیست. ...

بقیه در ادامه مطلب

 شراب درشعرحافظ

        گروهی حافظ را عارف می دانند و گروهی دیگر انكار می كنند. اما معتدلترین حرف که بیشترین طرفدار را دارد این است که حافظ ، عارف صوفی سنتی و رسمی وقراردادی در شبکه ی خانقاه نیست. حافظ تعمد در ستیز با همه ی عوامل و امکانات وابسته به خانقاه را دارد اما به یقین نوعی سلوک فردی ومتوحدانه ونوعی تصفیه وصفا و نوعی تشرف و رهیابی به بارگاه باری تعالی را داشته است.( از كلام دكتر شفیعی كدكنی در كلاس حافظ)

     با جستجوی زندگی حافظ درمی یابیم که وی آشنایی عمیق با معارف اسلامی را داشته است ، برسرمنبرمی رفته وعظ می گفته است. قرآن را حفظ بوده و به خاطرهمین درعصرخویش « حافظ » نام گرفته است. شهرت و وجهه دینی دارد. زندگی او نشان می دهد که او لب بر لب جام نگذاشته است. اگر به اعتبار خوانش اشعارش جلو برویم و هیچ چیز را درنظر نگیریم. درشعرش همه نوع شراب را درمی یابیم: شراب روحانی ، شراب ادبی و حتی شراب انگوری.

     حافظ غارتگرکلمات ، ترکیبات ، اصطلاحات ، اوزان ، قوافی ، مفاهیم و مضامین تمام شعرای ماقبل خود و حتی همعصران خویش است ؛ صوفیان ، عرفا و متکلمین نیز از این غارت درامان نیستند؛ اما این غارت وقتی درمقابل دخل و تصرف ذهن حافظ قرارمی گیرد تعمق و وجد و شوردراندام این غارت پررنگتر می شود ؛ عوالم وجودی هرکدام ازاین غارت ها گسترده و گسترده ترمی شود. اینجا دیگرعنوان غارت تغییرمی کند. دیگر ابداع و اختراع و اکتشاف حافظ است که می درخشد ، تلالو می کند و تمام عصرهای بعد ازخودش را نورافشانی می کند و تمامی کتاب های پیش ازخود را که درمورد علوم بلاغی و صنایع بدیعی نوشته شده ، نقش برهم می زند و به مراد خود می رسد.

     شراب هم همین گونه است؛ دیوان حافظ دائره المعارف تمام مضامین شراب است ، میراث دارتمام آداب و رسوم قبل از خودش است. بیش از نود درصد اشعارحافظ مربوط به شراب و اسباب وآلات و حالات آن می باشد. کمترین غزلی پیدا می شود که درآن از می و مستی سخنی نرفته باشد ؛ اما این مستی و شراب وارد پیچیدگی ها و ظرایف لطیفی می شود که گاه انسان توانای چشیدن تمام آن ها را ندارد و انسان را بدمست می کند. دوچیز از نگاه حافظ عروس شعرند: عشق وشراب.  

 

   ریا ستیزی ازلی وابدی حافظ

     اولین و بهترین صفت شراب « ناب و خالص» بودن آن است. بدون هرآلودگی وهر گرد و غباری. شراب یکرنگ است ؛ هرچه است یک شکل بیشترندارد. اما ریا این خرقه هزار رنگ آلوده ، هردم به شکلی و رنگی است. شراب حربه ی تند و تیزی می شود علیه ریا . اولین و آخرین و تنها ترین صفت سجاده پاک و پاکیزگی آن است اما وقتی که به ریا آلوده می شود هزار رنگ می شود كه برای پاک شدنش می بایست ازنجس ترین چیزکه شراب است ، استفاده کرد چون ریا نجاست عالم گیر دارد.

    به می سجاده رنگین کن گرت پیرمغان گوید     که سالک بیخبرنبود زراه و رسم منزل ها    

                                                                                                   ( 4 / 1 )     

      کسی می تواند با شعرحافظ کناربیاید که آشنا با سیستم پارادوکسی و تناقض نمای شعر او باشد. شراب ابزاردست حافظ است هم برای تمام حالت های عرفانی است وهم برای مبارزه با رذیله ای به نام ریا . عصراو هم عصرشراب است و هم عصر ریا . حافظ آن قدر ازعصر ریا و تزویر خسته شده است که تنها راه پاک شدن را شستن خود ، لباس و سجاده اش درشراب می داند.

 

   حافظ شویی با شراب

الف- شستن سجاده با شراب :

  به می سجاده رنگین کن اگرپیرمغان گوید         که سالک بیخبر نبود زراه و رسم منزل ها

                                                                                                   ( 4/ 1 )      

ب- شستن لباس با شراب :

       بیارباده که رنگین جامه زرق                    که مست جام غروریم و نام هشیاریست

                                                                                               ( 3 / 66 )

دلق حافظ به چه ارزد به میش رنگین کن               و آنگهش مست وخراب از سربازار بیار

                                                                                              ( 10/249 )

خدای رابه میم ، شستشوی خرقه کنید               که من نمی شنوم بدی خیر از این اوضاع

                                                                                                ( 3/292 )

ج- شستن حافظ در شط شراب :   

چنین که صومعه آلوده شد زخون دلم               گرم به باده بشویید حق به دست شماست

                                                                                                  (7/22 )

اگرامام جماعت طلب کند امروز                     خبردهید که حافظ به می طهارت کرد

                                                                                               ( 6/132 )

البته این امرسابقه دارد. منوچهری می گوید :

آزرده رفیقان منا ، من چو بمیرم                 ازسرخ ترین باده بشویید تن من

                                                                                     ( دیوان ، ص 69 )

د- اوج تصمیم گیری حافظ درمورد شراب بیت الغزل درخشانی است كه من در اشعار حافظ هرچه گشتم بالاتر از آن ندیدم :

   مهل که روز وفاتم به خاک بسپارند           مرا به میکده بردرخم شراب انداز

                                                                                     ( 7/236 )

او دیگر تصمیم خودش را گرفته است. پیكر بی روحش را هم در خم شراب بیندازید.

جایی دیگرحافظ رندانه می گوید :            

  پیاله برکفنم بند تا سحرگه حشر             به می زدل ببرم هول روز رستاخیز

                                                                                     ( 5/266 )

به آب روشن می عارفی طهارت کرد     علی الصٌباح که میخانه را زیارت کرد

                                                                                    ( 1/132 )

 راز و شراب :

          دراشعارحافظ همیشه بین راز وشراب ارتباطی وجود دارد ، راه گشادن راز و پی بردن به اسرار، رفتن به میکده هاست. ( زریاب خویی ، آیینه جام ، علمی وفرهنگی،30)

مشکل خویش بر پیرمغان بردم دوش            کو به تایید نظر حل معما می کرد

دیدمش خرم وخندان قدح باده به دست         وندرآن آینه صد گونه تماشا می کرد

گفتم این جام جهان بین به تو کی داد حکیم   گفت آن روز که این گنبد مینا می کرد

                                                                                       ( 5،4،3/143 )

سرّخدا که عارف سالک به کس نگفت          درحیرتم که باده فروش ازکجا شنید 

                                                                                       ( 4 / 243 ) 

 جزفلاطون خم نشین شراب                     سرحکمت به ما که گوید باز

                                                                                       ( 3 / 262 )

 برآستانه میخانه هرکه یافت رهی              زفیض جام می اسرارخانقه دانست

                                                                                       ( 3 /47 )

صوفی از پرتو می راز نهانی دانست     گوهرهرکس ازاین راز توانی دانست

                                                                                      ( 48 / 1 )

  نور و شراب

حافظ بارها شراب را نوردانسته است. آفتابی که ازجام طلوع می کند.

      زآفتاب قدح ارتفاع عیش بگیر       چراکه طالع وقت آن چنان نمی بینم

                                                                                 (3/358)

خورشید می زمشرق ساغرطلوع کرد        گربرگ عیش می طلبی ، ترک خواب کن

                                                                                 (3/396)

ساقی به نورباده برافروزجام ما              مطرب بگوکه کارجهان شد به کام ما 

                                                                                    (9/1)  

حافظ دردی کش یا ناب نوش 

     می ناب و صاف و بیغش همیشه ازآن ساقی است و حافظ همیشه در آرزوی رسیدن به چنین شرابی است و آن را از ساقی تمنا می کند اما ساقی جرعه ای نمی افشاند و همیشه ناب نوش است. به خود حافظ كه می رسیم حافظ آن فقیر ساده پوش بی تجملی است که وسعش فقط به دُرد کشی می رسد؛ لذا دُرد نوشی کارهمیشگی حافظ است اگرچه درآرزوی می ناب له له می زند.

      ساقی که جامت از می صافی تهی مباد        چشم عنایتی به من درد نوش کن

                                                                                        ( 8 / 398 )

    من دوستدار روی خوش و موی دلکشم          مدهوش چشم مست و می صاف و بیغشم

                                                                                        ( 1 / 338 ) 

« دردی آشام بودن کنایه ازتحمل کردن رنج و سختی است ، درد که در اصل به معنای رسوبات ته نشین شونده درمایعی رقیق و صافی ازجمله شراب است ؛ این کلمه به سبب تشابه خطی که با کلمه ی « دَرد » دارد می تواند بارمعنایی دُرد را نیزتداعی می کند به خصوص که نوشیدن آن نیز برخلاف شراب لابد به طورطبیعی می تواند گلوگیرباشد.» (گمشده لب دریا ،360 )

        دراین صوفی وشان دَردی ندیدم                   که صافی باد عیش دُرد نوشان

                                                                                       ( 3/ 386 )

 در شأن من به دُرد کشی ظن بد مبر             کالوده گشت جامه ولی پاک دامنم

                                                                                      ( 4 / 343 )

ابیاتی که به دردکشی حافظ اشاره می کند ، بسیاراست از جمله : ( 1 / 298 ) ، ( 7 / 320 ) ( 5 / 396 )،( 4 /364 ) ، ( 3 / 469 )،( 7 / 471 ) ،(5 / 444) ،( 9 / 454 ) ،( 5/ 462).

 

  آیینگی شراب

       تنها جایی که می توان عکس رخ یار را دید درجام شراب است ؛ شراب آیینه است.

            ما درپیاله عکس رخ یار دیده ایم           ای بی خبر ز لذت شرب مدام ما

                                                                                       ( 2/11 )

        این همه عکس می و نقش مخالف که نمود    یک فروغ رخ ساقی است که درجام افتاد

                                                                                       ( 3 / 111 )

       آن روزشوق ساغر می خرمنم بسوخت         کاتش زعکس عارض ساقی درآن گرفت

                                                                                        ( 6 / 87 )

چشم و لب یارهردو شرابند

   چشم معشوق هم مست است و هم مست کننده :

میی درکاسه چشمست ساقی را بنامیزد که مستی می کند با عقل و می بخشدخماری خوش

                                                                                          ( 6 / 288 )

    به یاد تو وچشم مست میگونت             زجام غم ، می لعلی که می خورم خونست

                                                                                          ( 2 / 54 )      

   ازبس که چشم مست دراین شهردیده ام     حقّا که می نخورم اکنون و سرخوشم

                                                                                         ( 6 / 388 )

 لب معشوق هم سرخ است و هم روحبخش. آنچه ازشراب انتظاردارند:

         باده لعل لبش کزلب من دورمباد      راح روح که و پیمان ده کیست ؟

                                                                                         ( 3 / 67 )

      در ازل داده است ما را ساقی لعل لبت    جرعه جامی که من مدهوش آن جامم هنوز

                                                                                         ( 7 / 265 )

       هردم به یاد آن لب میگون و چشم مست   از خلوتم به خانه خمّارمی کشد

                                                                                         ( 4 / 459 )

  شیطنت شراب

      در مستی هرچه خواهی گویی. تمام  لغزش ها  و پنهان  کاری ها ی دلت را بیرون می آوری؛ آن چه نبایست گفت و درهشیاری هرگزنمی گویی برزبان می آوری و سربه باد  می دهی. بیهقی دراین مورد می نویسد : « شراب آفتی است چون ازحد بگذرد و با شراب خوارگان افراط کنندگان هرچیزی توان ساخت » ( تاریخ بیهقی ، ج اول ، 268 ) توسط همین شراب اریارق – یکی از سپاه سالارهایش – را ازپا درمی آورد؛ آن قدر به  او شراب می خوراند  تا مست شود و بی حرمتی و نافرمانی انجام دهد تا وسیله ای شود برای عزل و کشتن او (همان ،ج اول ،273).

       شیطنت دیگرشراب بخشش بیش از حد است صاحبان مال به قدری مست می شوند که دل از مال برمی گیرند و می بخشند و می بخشند.

          بسا دون بخیلا که می بخورد                       کریمی به جهان درپراکنید

                                                                                           رودکی

اما شیطنت شراب درشعرحافظ به گونه دیگری جلوه می کند :

   فقیه مدرسه دی مست بود و فتوا داد             که می حرام ولی به زمال اوقاف است

                                                                                           ( 3 / 44 )  

فقیه که خود مال اوقافی را بالا می کشد و مصرف می کند، شب گذشته چون مست بوده است آبروی خود را برده و چنین فتوایی داده است.

     معشوق حافظ هیچگاه نگاه به حافظ نمی کند همیشه با غمزه و زبان تند وتیزش – که خالی از ظرافت و نکته سنجی هم نیست – عاشق را رانده است فقط در بعضی مواقع برعکس خواسته ها و میل قبلی اش عمل می کند آن هم زمانی که شراب خورده و مست کرده است:

 

   شاه شمشاد قدان خسرو شیرین دهنان        که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان

   مست بگذشت و نظربرمن درویش انداخت   گفت : ای چشم و چراغ همه شیرین سخنان   

                                                                                           ( 1و2 / 387 )

     معشوقی كه زیبا تر از خود حافظ حاضر جوابی می كرده است و خود حافظی حافظ تر است. آنقدر مست كرده كه لب به وصف حافظ گشوده است. او در هوشیاری همیشه حافظ را به سخره می گرفته است : گفت ای چشم وچراغ همه شیرین سخنان.

    معشوق که هرگزهرگزدرهیچ زمانی اجازه ی وصل را نداده است حالا ازسرمستی حرفی از وصل پرانده است:

   دی وعده داد وصلم و درسرشراب داشت          امروز تا چه گوید و بازش چه درسرست 

                                                                                               ( 6 / 39 ) 

                                            ..............................................

چند مضمون مشترک درشعرسنایی وحافظ :

1.     میکده معرفت گاه است ، جایگاه شناخت و رسیدن به خدا :

از راه کج به سوی خرابات شد             کفرش همه هدی شد و توحید کافری

                                                                                      سنایی

خانه خمّار اگرشد کعبه پیش چشم تو     لاف  از لبیک او در خانه  خمّار زن

                                                                                      سنایی

به آب روشن می عارفی طهارت کرد     علی الصباح که میخانه را زیارت کرد

                                                                                   ( 1 / 132 )

درخرابات مغان نورخدا می بینم           وین عجب بین که چه نوری زکجا می بینم

                                                                                     ( 1 / 357 )

 

2. دُرد نوشی : دُرد ملازم دَرد است ؛ درشعرحافظ به آن اشاره شد واما درشعرسنایی:

جام جمشیدی بیار از بهراین آزادگان              دُرد می ده برای دَرد این محنت زده 

3. شراب زایل غم : تفکر راسخ و دنباله داری که شرابخواران همواره به آن استناد کرده اند و معتقد بوده اند که غم را باید با شراب جواب داد ؛ این اندیشه درسرتاسرادبیات سایه انداخته است. درشعرسنایی :

         خیز تا می خوریم و غم نخوریم                   وانده  روز نامده  نبریم       

ودر شعرحافظ :

        دی پیرمی فروش که ذکرش به خیرباد         گفتا شراب نوش و غم دل ببر زیاد

                                                                                           ( 1 / 100 )

       اگرنه باده غم دل ما ز یاد ما ببرد                نهیب حادثه بنیاد ما زجا ببرد

                                                                                           (1 / 129 )

     اگرغم لشکرانگیزد که خون عاشقان ریزد      من و ساقی به هم تازیم و بنیادش براندازیم

                                                                                            ( 1 / 347 )

و درابیات دیگرازجمله : ( 1/ 129 ) ، ( 7 / 189 ) ، ( 3 / 226 ) ، ( 6 / 322 ) ، ( 9/334) ، ( 4 / 391 ) ، ( 4 / 479 ).

 اما بیهقی درکتابش عقیده ی متفاوتی دارد. او شراب را زایل غم نمی داند:

« شراب و نشاط با فراغت دل رود و آنچه گفته اند غمناکان را شراب باید خورد تا تفت غم بنشاند، بزرگ غلطی است. بلی درحال بنشاند و کمترگرداند اما چون شراب دریافت و بخفتند  خماری منکرآرد که بیدارشوند و دو سه روز بدارد.» (تاریخ بیهقی ، جلد اول ،6).

4. صورت معشوق و می :

سنایی :  

اکنون که روی ما را ازغم چوکاه کردی        ازعکس روی می را بیجاده فام گردان        

      ودرحافظ :                                                                                                        

        چو لطف باده کند جلوه در رخ ساقی            زعاشقان به سرود و ترانه یاد آرید

                                                                                             ( 3 / 241 )

 

  1. لب معشوق شراب است ؛ ازشعرحافظ آورده شد و ازسنایی :

          بازکاسد کرد در بازارعشق         عقل مارا لعل روح افزای تو

 

 

    منابع

- قرآن کریم

- آشوری داریوش ؛ عرفان و رندی درشعرحافظ ؛ نشرمرکز، چاپ سوم ، 1381 .

- بیهقی ابو الفضل ؛ تاریخ بیهقی ؛ شرح خطیب رهبر، نشرزریاب .

- چیتیک ویلیام ؛ راه عرفانی عشق ؛ ترجمه شهاب الدین حسینی ، نشرپیکان ، چاپ اول .

- خرمشاهی بهاءالدین ؛ حافظنامه ؛ نشرعلمی و فرهنگی ، تهران ، 1380 .

- خواجه نظام الملک ؛ سیاست نامه ؛ به کوشش جعفرشعار، نشرنگاه .

- دشتی علی ؛ دمی با خیام ؛ نشراساطیر، چاپ دوم ، 1377

- دیوان حافظ ؛ حافظ ؛ به کوشش محمد قزوینی وقاسم غنی، نشرزوار

- دیوان رودکی ؛ رودکی ؛ به کوشش سعید نفیسی ، نشرنگاه . 

- دیوان سنایی ؛ سنایی ؛ به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، علمی وفرهنگی

- دیوان منوچهری ؛ منوچهری ؛ به کوشش محمد دبیرسیاقی ، زوار، 1375

- زریاب خویی عباس ؛ آیینه جام ؛ نشرعلمی و فرهنگی ، چاپ اول ، 1368

- زرین کوب  عبدالحسین ؛ باکاروان حلّه ، نشرعلمی و فرهنگی ، چاپ نهم ، 1374

- صدیقیان  مهیندخت ؛ فرهنگ واژه نمای حافظ ، نشرروزنه ، چاپ دوم

- قابوس بن وشمگیر؛ قابوس نامه ؛ به کوشش غلامحسین یوسفی ، علمی و فرهنگی

- مرتضوی منوچهر؛ مکتب حافظ  ، نشرستوده ، چاپ سوم

- موسوی طبیب  محمدباقر؛ شرابنامه ، نسخه خطی به تصحیح نسرین محتشم به صورت پایان نامه ، دانشگاه تهران

- صرفی محمدرضا ؛ مقدمه ای بررمزگشایی اصطلاحات خمری درشعرفارسی ، دکتری ، دانشگاه تهران ، 1375

- پورجوادی نصرالله ، نشردانش ؛ سال دوازدهم ، 1370 ، مقاله ی « باده عشق 1 » و

« باده عشق 2 » 

 و ...

  

 :: لینك ثابت نویسنده : علی باقری نظرات و پیشنهادات Comment  

مطالب پیشین

سنگرهای پایداری در ادب فارسی
مولفه های پست مدرن
لسان الغیب در متن عرفان
لسان الغیب در متن عرفان
شناسه های غزل پست مدرن
دروغ های مقدس
کارگاه شناخت ساختارهای شعر معاصر
اطلاعیه!!!
تاثیر نیما بر غزل معاصر
عاشورا و امام حسین علیه السلام در شعر فارسی
عاشورا شعر فارسی
شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی


اطلاعات سایت
 

مدیران و نویسندگان
میلاد تقوایی
علی باقری

آمار بازدیدكنندگان
امروز : 1
دیروز : 1
كل : 9

مطالب و نظرات
كل مطالب :
كل نظر ها :


با شعرا
شهریار
قیصر امین پور
سهراب سپهری
نیما یوشیج
شمس لنگرودی
فاضل نظری
آرشیو

نظرسنجی

برای شعرا
:: ارسال شعر
:: گفتگو ...شب شعر آنلاین
:: ورود به سایت
:: عضویت در سایت

صفحه اصلی |  ارســـال شــعــــر |  ایمیل |   |  صفحه خانگی



 
head>