تبلیغات
وبلاگ ققنوس - ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
 
 
كاربر گرامی،به انجمن ادبی ققنوس خوش آمدید!   WellCome To Ghooghnous.mihanblog.com
 
موضوعات سایت
بخش های سایت
  غزل

  شعر نو
  طرح
  دوبیتی
  رباعی
  ترانه
  داستان

جستجو


لوگو سایت

وبلاگ ققنوس


تقویم روز

دیکشنری آنلاین


موضوعات سایت
بخش های سایت
  غزل

  شعر نو
  طرح
  دوبیتی
  رباعی
  ترانه
  داستان


عنوان این پست ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی و از بخش می باشد

ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی

تفاوت شراب نوشی مفلسان و توانگران

     شیوه شراب نوشی این دوگروه کاملا متفاوت بوده است ؛ وجه تفاوت ها از این نوع است :

... در مصطبه عشق تنعم نتوان کرد      چون بالش زرنیست بسازیم به خشتی

بقیه در ادامه مطلب

تفاوت شراب نوشی مفلسان و توانگران

     شیوه شراب نوشی این دوگروه کاملا متفاوت بوده است ؛ وجه تفاوت ها از این نوع است :

  1. مکان : ثروتمندان جامعه در باغ و صحرا به طورعلنی شراب می نوشیدند اما مردم متوسط و فقیردرکنج خانه شراب را پنهانی می نوشیدند ؛ به این دلیل كه از سرزنش مردم هراس داشتند اما ثروتمندان که غالبا دستی دردربارداشتند درمظنّ سرزنش و نکوهش قرارنمی گرفتند ؛ گروه سومی كه فرای فقر و مردم       می اندیشیدند رندان بودند. آزاد ازهرقید و بندی درمصطبه و خرابات مقیم بودند که تنعم و تجملی وجود نداشت.

                       در مصطبه عشق تنعم نتوان کرد      چون بالش زرنیست بسازیم به خشتی  (4 / 436 )

2. ظروف :  شاه « مجلس خانه زرین» داشته است. مجلس خانه شامل خوانچه ها ،    صراحی ها ، جام ها ، نقلدان ها و نرگسدان ها می شودكه هر كدام دستی کامل بوده است. جنس جام توانگران یا ازطلا و نقره بوده است و یا شیشه ی مینایی. اما مفلسان ازسبوی گِلی و سفالین شراب می نوشیدند.

3. جنس شراب : شراب ناب مخصوص توانگران بوده است حتی زمانی که ازکشورهای    دیگربرای شاه شراب ناب می آوردند ، گاهی آن را از روی علاقه به عنوان هدیه برای اطرافیان – مرفهان جامعه – می فرستاد ؛ اما شراب ناخالص و درد آلود برای ناتوانان بود.

                    دردی و سفال مفلسان را                صافی و قدح توانگران را

4.موسیقی : مفلسان همین که می توانستند پول شراب خویش را تهیه کنند برایشان بس بود

 کیست حافظ تا ننوشد باده بی آواز رود      عاشق مسکین چرا چندین تجمل بایدش

                                                                                        ( 8 / 276 )

اما توانگران می بایست به هنگام شراب نوشی به موسیقی هم گوش می دادند و مطربان برایشان می نواختند. در آن زمان كسی می توانسته در كنار نوشیدن شراب ، به موسیقی هم گوش بدهد كه پولی كافی خرج مطربان كرده باشد.

«شعرا پیش آمدند و شعرخواندند و براثرایشان مطربان زدن گرفتند و شراب روان شد هم  برین خوان و دیگرخوان که سرهنگان و خیلتاشان و اصناف لشکربودند » ( تاریخ بیهقی ، ج اول ،423)

1.      « ندیمان را بخواند [ مسعود ] و شراب و مطربان خواست و این اعیان را به شراب بازگرفت» (همان ، ج دوم ، ص 433) 

به یاد پنج حس :

     جایی شنیده بودم که برای لذت بردن از شراب باید پنج حس لذت ببرد. حس بینایی، چشایی ، لامسه ، بویایی و شنوایی. چشم از دیدن رنگ شراب ، گوش از زدن لیوان ها به یکدیگر و بانگ نوشانوش ، دست ازگرفتن لیوان و بینی از بوی شراب و بالاخره زبان و دهان از چشیدن شراب. حال برویم سراغ رنگ ، طعم ، بو و صدای شراب درادبیات.  

رنگ :

     رنگ شراب درغالب آثار ادبی سرخ است. بعد از این رنگ در مواردی نادر« رنگ» زرد به میان آمده است.منوچهری در یک جا به شراب زرد اشاره کرده است. همین طور خاقانی :

 می عاشق آسا زرد به همرنگ اهل درد به                 زرد صفا پرورد به تلخ شکربار آمده

خورشید رخشان است می زان زرد ولرزان است می      جوجو همه جان است می فعلش به خروار آمده

                                                                                                                 خاقانی

 حافظ در ده ها بیت از شراب سرخ فام آتشگون نام می برد. چشمان معشوق حافظ همیشه سیاه است درست مثل گیسوانش. معشوق حافظ همیشه سیمین بر سیمین بناگوش است. رنگ شراب حافظ هم همیشه سرخ است سرخ سرخ.

                                                                          

زین باده چون ارغوان پرکن سبک رطل گران    با ماخورای جان جهان با ما خور ای بدر پدر    

                                                                                                سنایی

گرچه همرنگ ناردانه بود

 نام او آب ناردانه منه                                                                                            

                                                                                            سنایی

   گرچه بادلق ملمع می گاگون عیبست            مکنم عیب کزو رنگ ریا می شنوم

                                                                                           ( 3 / 376 )

  زیادتی مطلب کار برخودآسان کن                 صراحی می لعل و بتی چو ماهت بس

                                                                                           ( 5 / 269 )

درشعرحافظ بسیاراست ازجمله : ( 7 / 20 ) ، ( 9 / 16 ) ، ( 4 / 131 ) ، ( 2/ 54 ) ،

( 5 / 99 ) ، ( 3 / 149 ) ، ( 3 / 376 ) ، ( 3 / 470 ) و ...

 

   صدا :

 سه صدای طبیعی به هنگام شراب نوشی شنیده می شود :

  1. بانگ نوشانوش : نوش گفتن های مکررمیخواران به یکدیگر :

چند خواهد گفت ما را نوش نوش               آن لب نوشین می نوش شما

                                                                                سنایی

شراب خانگی ترس محتسب خورده         یه روی یار بنوشیم و بانگ نوشانوش

                                                                               ( 4/ 283 )

کامم از تلخی غم چون زهرگشت             بانگ نوش شادخوران یاد باد

                                                                               ( 2 / 103 )

2.هنگام ریختن شراب ازصراحی به جام :

 حلق ولب قنینه بین سرفه کنان و خنده زن    خنده بهارعیش دان، سرفه نوای صبحدم 

                                                                                          خاقانی

گر بلبل بسیارگو بست از فراق گل گلو     گلگون صراحی بین در او بلبل به گفتار آمده 

                                                                                          خاقانی

 

یارب چه غمزه کرد صراحی که خون خم      بانعره های غلغلش اندرگلو ببست  

                                                                                  ( 5 / 30 )

این صدا به عنوان « گریه می » هم مصطلح است.

3.   صدای زدن لیوان ها به یکدیگر: یکی دیگر از لذ ت های گوش ، شنیدن چنین صدایی است. درست نمی دانم آیا درگذشته ایران چنین کاری انجام می شده است یا نه. درهرصورت در آثارمهم ادبی چیزی نیافتم.

 

  موسیقی ملازم شراب

     درکنار این صداهای طبیعی، آنچه یار و ندیم همیشگی شراب است موسیقی است. موسیقی جزءلاینفک بزم شراب است.

ساقی تو بده باده و مطرب تو بزن رود           تا می خورم امروز که وقت طرب ماست

                                                                            ( دیوان رودکی ص 71 )

   سختم عجب آید که چگونه بردش خواب      آن را که به کاخ اندریک شیشه شرابست

    وین نیزعجب ترکه خورد باده نه برچنگ     بی نغمه چنگش به می ناب شتابست

                                                                             ( دیوان منوچهری ص 8 )

   با رود و سرود و باده ناب                         ایام جهان همی گذارم

                                                                                      سنایی

  با سرود و رود و جام باده وجانان بساز         وز میان جان غلام و چاکر هرچارباش

                                                                                             سنایی

و در زمان امیرمبارزالدین شاه که میخانه ها را بسته و جام ها را شکسته اند ؛ هیچ کس حق نوشیدن شراب به صورت علنی را ندارد ؛ حافظ می گوید بدون موسیقی شراب بخورید گویی صدای موسیقی خبراز نوشیدن شراب می داده است :

دانی که چنگ و عود چه تقدیرمی کنند              پنهان خورید باده که تعزیرمی کنند

                                                                                      ( 1/200 )

گیسوی چنگ ببرّید به مرگ می ناب               تاحریفان همه خون از مژه ها بگشایند

                                                                                     ( 5/202 )

زباده خوردن پنهان ملول شد حافظ                  به بانگ بربط و نی رازش آشکارکنم

                                                                                     ( 9/350 )

  بو :

     شراب را با گل و گلاب عطرآگین می کردند و گاهی برای خوشبوترکردن شراب درآن مشک یا مواد معطردیگرمی ریخته اند. شراب غالبا خوشبو بوده است. اما بعضی ازشراب ها آنگونه که موسوی طبیب درکتابش اشاره می کند بدبو بوده است. اما درادبیات که همه چیز سرسبد است و بهترین ها انتخاب می شوند شراب همواره عطرآگین است.

مایه ده از بوی باده باد عنبربیز را               درکف ما رادی آموز ابرگوهربیز را

                                                                                     سنایی

 

بیار زان می گلرنگ مشکبو جامی               شرار رشک و حسد دردل گلاب انداز

                                                                                    ( 4/263 )

چو لاله درقدحم ریزساقیا می ومشک           که نقش خال نگارم نمی رود زضمیر

                                                                                    ( 7 / 256 )

شراب ارغوانی را گلاب اندر قدح ریزیم       نسیم عطرگردان را شکردرمجمراندازیم

                                                                                    ( 3 / 374 )

 

  طعم :

     به گفته ی موسوی طبیب شراب « یا شیرین است یا ترش و یا ترش شیرین است و یا تلخ».  درادب فارسی طعم شراب را تلخ می گیرند به خصوص درشعرحافظ که چند بار به تلخی شراب اشاره کرده است: 

       نبید تلخ و سماع حزین به کف دارم          زبهرروی نکو مانده ام دل اندروای

                                                                                            فرخی 

      چو از جام نبید تلخ شد مست                     حکایت را به شیرین بازپیوست

                                                                                            نظامی

الا ای دلربای خوش بیا کامد بهاری خوش    شراب تلخ ما راده که هست این روزگاری خوش

                                                                                            سنایی

با می تلخ مغانه دامن افلاس گیر                 آزاد را بر روی آ ن قرّای دعوی دارزن

                                                                                            سنایی

شراب تلخ می خواهم که مرد افکن بود زورش    که تا یکدم بیاسایم زدنیا و شر و شورش 

                                                                                         ( 1 / 278 )

باده گلرنگ تلخ تیز خوشخوار سبک            نقلش از لعل نگار و نَقلش از یاقوت خام

                                                                                         (5 / 309)

شراب تلخ صوفی سوز، بنیادم بخواهد برد    لبم برلب نه ای ساقی و بستان جان شیرینم

                                                                                         (2 / 356)    

                                        ...............................................

سنایی آغازگرشراب روحانی

     از قرن ششم به بعد عرفایی پا به عرصه ی هستی می گذارند که برای بیان معانی عرفانی و تعلیم معرفت نیازمند زبان جامعه اند ؛ اینان ازکلمات ، اصطلاحات و تعبیراتی که درلابه لای جامعه نفس می کشد استفاده       می کنند. ازموتیوها ومضامینی که شاعران پیش از آن ها آورده اند، بهره می جویند ولو شراب و مستی پیشینیان انگوری باشد؛ ولیكن وقتی  این انتقال صورت می گیرد معنا تغییرمی کند و كاربردی مجازی پیدا می كند؛ به عبارت دیگراین انتقال فقط در صورت الفاظ صورت می گیرد.عارفان گرچه از کلمات بسیط و یکدست جامعه استفاده می کنند اما این الفاظ  هنگامی که وارد قلب و روحشان شد  پیچیدگی های معنایی پیدا می کند دیگرنمی توان می و مستی را شراب انگوری و بی عقلی معنا کرد. با چینش این کلمات در زبان عارف ، این کلمات خوانش دیگری می یابند و زبان خاصی آفریده می شود که زبان رمزی و عرفانی نام می گیرد. این الفاظ روحانی می شود ،  قالب و مضمونی تازه به خود می گیرد. کلمه ای مثل « می» صاحب انواع معانی عرفانی و رمزی می شود.

     سنایی اولین قدم را دراین راه برداشته است. با آمدن سنایی ، انقلاب معانی درشعرفارسی به وجود می آید. اولین قدم ها را سنایی برمی دارد؛ اگر بخواهیم به لحاظ کمیّت اشعار سنایی را بررسی کنیم اینگونه نیست که درهربیتی و غزلی شراب و همه ی وابسته هایش آمده باشد ؛ پیش می آید که درده غزل پشت سرهم حرفی ازشراب نیامده باشد. اما درحافظ نتیجه عكس است. بیت به بیت سخن از می ومستی است ، همان گونه که شعر با آمدن حافظ به اوج خود می رسد ، شراب نیزدر شعر او به تکامل می رسد. لذا بخشی جداگانه ازاین تحقیق  برای شراب در نزد حافظ اختصاص یافته است.

          می سنایی می انگوری نیست:

   نه زان می ها کزآن مستی فزاید                          ازآن می ها که ازجان کم کند غم

 

      مجموعه کلماتی که سنایی ازشراب و ملازماتش درشعرخویش آورده است ، عبارتند از :

- شراب ، می ، نبید ، صبوح ، مل ، خمر

- جام ، رطل ، صراحی ، پیاله ، ساغر، ساتکینی

- قدح ، بلبله ، خم 

- مست ، میخواره ، دردی خوار، می کش ، دردی کش ، خمّار

- ساقی ، پسر

- خرابات ، میخانه ، میکده ، مغکده ، شراب خانه ، خانه خمّار، مصطبه ،

 بسامد این کلمات با یکدیگرمتفاوت است. سنایی « می» را ازهمه بیشتراستفاده می کند بعد از می شراب و صبوح بسامد بالایی دارند. برای مکان شراب هم سنایی معتقد به خرابات است ، خرابات جای مقدسی است ؛ میعادگاه است ، دیدار با معشوق و مناجات با وی فقط در خرابات اتفاق می افتد ، معشوق همیشه درخرابات است:

          هرآن روزی که باشم درخرابات                   همی نالم چو موسی در مناجات

          ای خوشا کوی خرابات که پیوسته دراو          مرمرا دوست همی وعده دیداردهد

          درخرابات بود یارمن و من شب وروز             به سرکوی همی گردم تا ره دهد

سنایی دربیتی کل دنیا را خرابات می داند :

         می ندانی کادم ازکتم عدم سوی وجود       از برای مهربازان خرابات آمده

برای پاک سازی و رسیدن به کرامات می بایست خاک خورده و بنده ی خرابات شد : 

 

         تامعتکف راه خرابات نگردی              شایسته ارباب کرامات نگردی

        از بند نشود نفس تو آزاد                      تا بنده رندان خرابات نگردی

اگرحافظ همیشه واژه ی رند را برای خویشتن خویش انتخاب می کند ، سنایی دائم دائم لفظ خراباتی را برای خویش برمی گزیند.

خطاب او برای شراب ریزی و شراب نوشی به ساقی و پسراست و البته بیشتربا ساقی دمخور است ؛ بیت اول در بیست غزل سنایی خطاب به ساقی است.

   خطاب به پسر :

برخیزو برو باده بیارای پسرخوش            وین گفت مرا خوار مدار ای پسرخوش

 

     اولین گره خوردگی شراب درمعنای عرفانی اش ، گره خوردگی با عشق است ، شراب و مستی ناظر به عشق وحالات او درعشق هستند. ( پورجوادی نصرالله ، نشردانش ، سال دوازدهم ،1370 ، 8 )                      

         هرکه مست از شراب عشق بود                   احتسابش مکن که فاسق نیست

         ازشراب شوق رویت عالمی                       گشته مستانند هان هشیارباش

 

سنایی جایی اشاره می کند که ساقی روح است :

        یک مطربتان عقل و دگرمطرب عشقست     یک ساقیتان حور ودگرساقی روحست

 

صفاتی که سنایی برای شراب می آورد ، بسیارکم است:

می لعل ، می مروّق ، باده ناب ، باده خام ، شراب نوشین ، شراب عافیت پرداز، دُرد صافی.

سنایی ترکیبی دارد به نام « می پرستی » که دیگرحجت را برهمه تمام می کند:

     می ده ای ساقی که می به درد عشق آمیز را      زنده کن درمی پرستی سنت پرویز را

     می پرستی پیشه گیراندرخرابات و قمار    کمزن و قلاش و مست و رند و دردی خوارباش

                                            .....................................................

 :: لینك ثابت نویسنده : علی باقری نظرات و پیشنهادات Comment  

مطالب پیشین

سنگرهای پایداری در ادب فارسی
مولفه های پست مدرن
لسان الغیب در متن عرفان
لسان الغیب در متن عرفان
شناسه های غزل پست مدرن
دروغ های مقدس
کارگاه شناخت ساختارهای شعر معاصر
اطلاعیه!!!
تاثیر نیما بر غزل معاصر
عاشورا و امام حسین علیه السلام در شعر فارسی
عاشورا شعر فارسی
شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی
ادامه ی بحث شراب در شعر فارسی


اطلاعات سایت
 

مدیران و نویسندگان
میلاد تقوایی
علی باقری

آمار بازدیدكنندگان
امروز : 1
دیروز : 1
كل : 9

مطالب و نظرات
كل مطالب :
كل نظر ها :


با شعرا
شهریار
قیصر امین پور
سهراب سپهری
نیما یوشیج
شمس لنگرودی
فاضل نظری
آرشیو

نظرسنجی

برای شعرا
:: ارسال شعر
:: گفتگو ...شب شعر آنلاین
:: ورود به سایت
:: عضویت در سایت

صفحه اصلی |  ارســـال شــعــــر |  ایمیل |   |  صفحه خانگی



 
head>